PolskiEnglishFrançais (France)

 

Wybuch elektrowni jądrowej w Czarnobylu to katastrofa, o której słyszeli praktycznie wszyscy. Dokładnie 35 lat temu, 26 kwietnia 1986 roku, wskutek błędów konstrukcyjnych oraz ludzkich doszło do największej tragedii przemysłowej XX wieku, której skutki odczuwalne będą jeszcze przez długi czas.


 
Chociaż temat Czarnobyla systematycznie przewija się w mediach (chociażby za sprawą kolejnych rocznic, budowy nowej osłony nad sarkofagiem czy niebezpiecznych pożarów wybuchających na terenie tzw. Strefy Wykluczenia), to dopiero serial pt. „Czarnobyl” nakręcony przez HBO i Sky w 2019 roku spowodował ogólnoświatowy boom na wszystko, co związane z tematyką Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej.

Na fali popularności serialu na polskim rynku wydawniczym pojawiło się wiele książek dotyczących tego zagadnienia, dlatego w poniższym zestawieniu prezentujemy Naszym Czytelnikom wszystkie materiały związane z tą tematyką, które są dostępne w zbiorach Dolnośląskiej Biblioteki Publicznej.

Poznawanie historii katastrofy warto rozpocząć od swoistego kompendium, jakim jest książka Adama Higginbothama pt. „O północy w Czarnobylu” (2019). Jest to jedno z obszerniejszych opracowań – autor opierał się na wyjątkowo bogatym materiale źródłowym i bardzo dogłębnie przedstawia zarówno sam przebieg katastrofy, jak i jej długofalowe skutki. Książka Higginbothama w wyczerpujący sposób opisuje wszystkie fakty – szczegółowość autora i skrupulatność w zbieraniu materiałów do książki robi wrażenie, a przystępny język sprawia, że trudno się od niej oderwać.


 
W tym samym roku ukazała się książka „Czarnobyl. Historia nuklearnej katastrofy”. Jej autorem jest historyk Serhij Płochij. Publikacja ta również robi wrażenie swoją objętością i szczegółowością, jednak autor przedstawił całą historię z zupełnie innego punktu widzenia. Dużo miejsca w swojej pracy poświęcił sytuacji politycznej czy ekonomicznej ZSRR, co w znacznym stopniu zdominowało samą historię wybuchu reaktora.
 
W tym momencie warto też wspomnieć o „Raporcie z Czarnobyla” Grigorija Miedwiediewa. Jest to niewielka, niepozorna książeczka opublikowana w 1991 roku, a więc stosunkowo krótko po tragedii. Co prawda, autorowi zarzuca się wiele przekłamań, nieścisłości, a także zbyt oskarżycielski styl pisania, jednak dla wielu osób właśnie od tej książki zaczęło się zainteresowanie tematyką czarnobylską. Miedwiediew ze specyficznym patosem relacjonuje całe zdarzenie minuta po minucie, analizuje, na którym etapie była jeszcze szansa powstrzymania tragedii i szuka (a właściwie wskazuje) winnych całego zajścia. Mocno sensacyjna, napisana specyficznym językiem książka prezentuje ciekawe spojrzenie na katastrofę oraz ówczesny stan wiedzy o wybuchu.


 
W zbiorach Biblioteki Dolnośląskiej znajduje się wznowione wydanie albumu Igora Kostina „Czarnobyl. Spowiedź reportera” (2019). Osobom zainteresowanym tematyką Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej nazwisko Kostina jest świetnie znane, ponieważ to właśnie jemu zawdzięczamy pierwsze zdjęcie z miejsca tragedii. Igor Kostin (1936–2015) był ukraińskim fotografem oraz dziennikarzem. W noc wybuchu reaktora zaproponowano mu dołączenie do ekipy, która leciała helikopterem do Czarnobyla. Myśląc, że chodzi tylko o zwyczajny pożar, Kostin traktował tą wyprawę jak kolejne rutynowe zadanie. Dopiero na miejscu dotarła do niego powaga sytuacji, choć oczywiście, tak jak inni, nie miał wówczas pojęcia o skali katastrofy i o niebezpiecznym promieniowaniu. Po wykonaniu serii zdjęć aparat fotograficzny zaciął się i dopiero przy próbie wywołania filmu okazało się, że taśma została prześwietlona. Jedno jedyne zdjęcie, które udało się wywołać, po dziś dzień najwierniej oddaje sytuację z 26 kwietnia 1986 roku. Od tego dnia Igor Kostin, jako korespondent Agencji Prasowej Nowosti, na bieżąco gromadził materiał fotograficzny. Towarzyszył pilotom, latającym nad zrujnowaną (a potem zabezpieczaną) elektrownią, fotografował ewakuację Prypeci i okolicznych miejscowości, obserwował likwidatorów podczas ich heroicznej pracy, m.in. na dachu budowli, przyglądał się robotnikom i naukowcom, którzy przez kolejne miesiące byli obecni na miejscu. „Czarnobyl. Spowiedź reportera” to wyjątkowy album, w którym możemy nie tylko zobaczyć zdjęcia, lecz również zapoznać się ze wspomnieniami Kostina odnoszącymi się do jego pobytu na terenie Strefy Wykluczenia.
 
Do samej Strefy Wykluczenia od lat organizowane są wyjazdy i każdy na własne oczy może teraz obejrzeć tereny wokół Czarnobyla, zwiedzić Prypeć oraz zobaczyć samą elektrownię. Tomasz Ilnicki, z zawodu nauczyciel, postanowił wybrać się na jedną z takich wycieczek, co zaowocowało wydaniem książki pt. „Azyl: zapiski stalkera” (2017). Autor, oczarowany pierwszą podróżą, wybrał się do Czarnobyla po raz kolejny. I kolejny… Jego reportaż to zapis osobistych wrażeń z kilku wycieczek do Strefy. Zamiast kolejnego opisu wybuchu i analizy przyczyn tragedii, tym razem dostajemy relację turysty, który za każdym razem odkrywa na miejscu coś nowego. Wraz z Ilnickim zwiedzamy wyludnioną i obecnie bardzo zniszczoną Prypeć, wspinamy się na kolejne piętra budynków mieszkalnych, oglądamy składowiska maszyn biorących udział w likwidowaniu skutków wybuchu, wdrapujemy się na szczyt radaru Duga, przemierzamy zalesione, w dużym stopniu zrównane z ziemią wioski, wędrujemy po mieście Czarnobyl, zaglądamy do piwnic szpitala i odwiedzamy słynne „wesołe” miasteczko. Ci, którzy byli już na miejscu, mogą powspominać zwiedzanie, a ci, którzy dopiero planują wycieczkę, mają szansę dowiedzieć się, jak dokładnie wygląda taka wyprawa i czego można się spodziewać u jej celu.


 
Podobny charakter ma „Urbex History” (2019). Autorzy książki (Łukasz Dąbrowski, Konrad Niedziułka i Jakub Stankowski) prowadzą w serwisie Youtube kanał o tym samym tytule, na którym prezentują filmy ze swoich wypraw do różnego rodzaju opuszczonych, zakazanych miejsc. Publikacja jest zapisem kilku wycieczek, m.in. właśnie do Czarnobyla, gdzie zwiedzili oni zarówno Prypeć i okolice, jak i radar Duga, plac budowy nieukończonych reaktorów nr 5 i 6, czy składowisko odpadów radioaktywnych „Burakówka”.
 
Wycieczki do Czarnobylskiej Strefy Wykluczenia łączą się najczęściej ze zwiedzaniem Kijowa i okolic – dlatego osobom, które przed wyjazdem chcą zapoznać się z najciekawszymi lokalizacjami, polecamy przewodnik „Kijów i Czarnobyl” (2020) Aleksandra Strojnego. Poradnik w znacznym stopniu skupia się na trasach turystycznych po samym Kijowie, ale kilka stron zostało poświęconych opisowi historii Czarnobyla oraz najciekawszych miejsc na trasie.


 
Kolejną pozycją w naszych zbiorach jest książka Kate Brown pt. „Czarnobyl: instrukcje przetrwania” (2019). Autorka, profesor historii, pochyla się w swojej pracy nie tyle nad samym wypadkiem, co nad skutkami promieniowania radioaktywnego dla mieszkańców Ukrainy, Białorusi i Rosji. Doskonale napisany i zmuszający do refleksji reportaż porusza wiele wątków pomijanych w innych publikacjach (jak chociażby problem rozwożenia po nieskażonym terenie napromieniowanych produktów).
 
Jedną z głośniejszych pozycji na polskim rynku jest „Czarnobylska modlitwa. Kronika przyszłości” Swietłany Aleksijewicz – pisarki i dziennikarki, która za całokształt swojej twórczości otrzymała w 2015 roku Nagrodę Nobla. Opublikowana w 1997 roku książka stanowi wyjątkowe świadectwo cierpienia, o którym ówczesna władza ZSRR najchętniej by zapomniała. Autorka oddala głos tym, którzy wskutek wybuchu ponieśli największe szkody, a do tej pory nikt naprawdę nie chciał ich wysłuchać. Poszczególne rozdziały to niezwykle emocjonalne monologi ludzi, których wybuch w elektrowni doświadczył najdotkliwiej. Poznajemy żony, matki, synów i ojców tych, których bliscy zmarli wskutek samego wybuchu, choroby popromiennej czy w wyniku późniejszych komplikacji zdrowotnych. Zanurzamy się we wzruszające i dramatyczne wspomnienia strażaków, likwidatorów, żołnierzy zajmujących się ewakuowaniem miejscowej ludności. Wysłuchujemy samosiołów – mieszkańców, którzy pomimo obowiązku opuszczenia swoich wiosek po dziś dzień pozostali na miejscu i nie potrafili zrozumieć, dlaczego mają uciekać i bać się tego, czego nie widać. 


 
Kolejnym tytułem w naszych zbiorach jest książka niemieckiej dziennikarki Merle Hilbk „Czarnobyl Baby: reportaże z pogranicza Ukrainy i Białorusi” (2011). Autorka wraz z białoruską tłumaczką Maszą, która jako dziecko wyjeżdżała do Niemiec w ramach akcji organizowanych dla dzieci pochodzących z terenów napromieniowanych, podróżuje po terenie Białorusi i Ukrainy, rozmawiając z mieszkającą tam ludnością. Dziennikarka skupiła się w swojej książce głównie na tym, jak po kilkunastu latach od wybuchu mieszkańcy zagrożonych terenów żyją i radzą sobie z codziennością, i jak ta tragedia jest obecnie przez nich odbierana.

Zupełnie inną propozycją jest książka Anny Dudy pt. „Turysta wobec porzuconego dziedzictwa Czarnobylskiej Strefy Wykluczenia” (2020). Autorka skupia się na zagadnieniu turystyki ekstremalnej prowadzonej na terenie Strefy – podaje dane statystyczne, wymienia również poszczególne biura podróży, które umożliwiają Polakom wyjazdy do Czarnobyla. Opisuje także, czym kierują się turyści wybierający się w takie miejsca – jaka jest ich motywacja, jak odbierają Prypeć i okolice przed wyjazdem oraz po powrocie. Wbrew pozorom książka nie przedstawia jedynie suchych danych liczbowych – warto ją przeczytać, choćby po to, żeby dowiedzieć się, jak na przestrzeni lat zmieniło się zainteresowanie Czarnobylem i jak aktualnie kształtuje się coraz popularniejsza turystyka do miejsc tragedii.

W naszych zbiorach można także wypożyczyć pracę „Po Czarnobylu: miejsce katastrofy w dyskursie współczesnej humanistyki” (2017). Monografia ta zawiera zbiór tekstów, które zostały wygłoszone na konferencji naukowej w 2016 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim. Dotyczą one między innymi propozycji rewitalizacji terenu Czarnobylskiej Strefy Wykluczenia, zagadnień związanych z fotografią miejsc katastrof czy tematu Czarnobyla w przestrzeni literackiej i popkulturze.
Dla miłośników literatury pięknej również posiadamy kilka propozycji, które nawiązują do czarnobylskiej elektrowni.

Francuski pisarz Morgan Audic jest autorem wciągającego thrillera „Jaskółki z Czarnobyla” (2020). Na fasadzie jednego z bloków w Prypeci turyści znajdują przywiązane zwłoki mężczyzny – jak się okazuje, to syn byłego funkcjonariusza partii w Prypeci. W okaleczonym ciele morderca umieścił wypchaną jaskółkę, czyniąc tym samym aluzję do zabójstwa, do którego doszło w noc wybuchu elektrowni w 1986 roku. Ofiarą była wówczas matka zamordowanego, i co ciekawe – przy niej również znaleziono wypchaną jaskółkę.

W zbiorach biblioteki posiadamy także książki z postapokaliptycznej serii „Fabryczna Zona”. Powieści polskich oraz zagranicznych autorów oparte są na realiach świata wykreowanego w grze komputerowej S.T.A.L.K.E.R. – po wybuchu w czarnobylskiej elektrowni, okoliczne tereny zostały otoczone szczelnym kordonem, jednak stalkerzy (do spółki ze zmutowanymi zwierzętami) przemierzają wyludnione tereny Strefy, zbierając zagadkowe artefakty i nade wszystko chcąc poznać tajemnicę, którą skrywa niesławny sarkofag.



Obok wspomnianego już serialu HBO w zbiorach Fonoteki znajduje się jeszcze jeden film związany z elektrownią, czyli „Czarnobyl. Reaktor strachu” (2012). Jest to horror bazujący na pewnych stereotypowych „strachach” związanych z Czarnobylem i chociaż produkcji można zarzucić wiele niedociągnięć, ma ona swój klimat. Grupa znajomych wynajmuje ukraińskiego przewodnika, z którym nielegalnie dostaje się do opuszczonej Prypeci. Po krótkiej wycieczce po mieście, kiedy uczestnicy wyprawy wracają do samochodu, okazuje się, że ktoś unieruchomił silnik, uniemożliwiając im wyjazd ze Strefy, a w dodatku przewodnik nie może nawiązać łączności przez radio. Tymczasem nad Prypeć nadciąga noc a wraz z nią niebezpieczeństwo, kryjące się w ruinach napromieniowanego miasta...

Agnieszka Smok – bibliotekarka z wykształcenia i zamiłowania. Dzień bez książki to dla niej dzień stracony, uwielbia fantastykę i thrillery, a w ramach odpoczynku od czytania grywa w planszówki i gry komputerowe. Na co dzień pracuje w Wypożyczalni DBP.