OD TYGODNIKA ILLUSTROWANEGO DO CZASU KULTURY

Czasopisma kulturalne w zbiorach Dolnośląskiej Biblioteki Publicznej we Wrocławiu.

W zbiorach Dolnośląskiej Biblioteki Publicznej znajduje się obecnie ponad 100 tytułów czasopism poświęconych szeroko pojętej kulturze, w tym literaturze, teatrowi, filmowi, sztuce, muzyce i językoznawstwu. Nasza biblioteka ze względu na profil humanistyczny starała się od początku gromadzić najważniejsze czasopisma o tematyce kulturalnej. Posiadamy czasopisma z początku wieku XX (Tygodnik Illustrowany), z okresu międzywojennego (Pamiętnik Literacki, Świat, Życie Literackie), czasów PRL, aż do pism założonych po roku 1989. Uwzględnione tu zostały periodyki reprezentujące różne nurty panujące w kulturze - oficjalny i "podziemny". Zarówno czasopisma popularne, jak i naukowe.

W okresie PRL ukazywało się kilka tytułów osadzonych w ówczesnych realiach. Kuźnica (1945-1950) była czołowym czasopismem środowiska intelektualnego popierającego politykę władz komunistycznych. Natomiast Odrodzenie (1946-1950) początkowo starało się współpracować z artystami o różnych poglądach, m. in. z: Z. Nałkowską, J. Andrzejewskim, S. Dygatem, T. Berezą, J. Przybosiem, J. Zawieyskim, K. Brandysem, J. Tuwimem, W. Broniewskim oraz grupą młodych pisarzy (T. Borowskim, T. Konwickim, W. Woroszylskim). Przemiany polityczne spowodowały zamknięcie obu tytułów i przekształcenie w Nową Kulturę (1950-1963), która skupiała prozaików i poetów młodej generacji potocznie nazywanych "pryszczatymi" (T. Borowski, W. Woroszylski, T. Konwicki, A. Mandalian). W 1963 władze podjęły decyzję o połączeniu czasopisma z Przeglądem Kulturalnym (1952-1963) i utworzeniu tygodnika Kultura (1963-1990). Od początku lat 70. była jednym z lepszych czasopism kulturalnych PRL. W latach 1982-1985 zastąpiony przez Tu i Teraz z powodu rozpadu zespołu redakcyjnego. Kultura założona w 1985 r. w nowym składzie redakcyjnym nie odegrała istotnej roli.

Posiadamy kilka tytułów czasopism naukowych analizujących i badających procesy zachodzące w kulturze. Meander (1947-1989) poświęcony jest badaniom nad kulturą świata starożytnego. Literatura Ludowa (1957-1996) zajmuje się przede wszystkim szeroko rozumianym folklorem oraz różnymi formami literatury popularnej. Zamieszcza artykuły badaczy polskich i obcych z zakresu metodologii badań folkloru, a także recenzje prac naukowych związanych z folklorystyką i dziedzinami pokrewnymi. Kultura i Społeczeństwo (1961-1990) to czasopismo naukowe, które publikuje artykuły z pogranicza antropologii, socjologii, etnologii, religii, teorii kultury i literatury. Zamieszcza również recenzje książek z powyższej tematyki. W kwartalniku pojawiają się ponadto prace będące wynikiem warsztatów badawczych. Kultura Współczesna (od 1993 r.) porusza teoretyczne i metodologiczne aspekty najważniejszych zjawisk zachodzących w nauce o kulturze. Kiedy w 2002 r. wydawcą pisma zostało Narodowe Centrum Kultury, problematyka kwartalnika została poszerzona o zagadnienia związane z praktyką działalności kulturalnej. Dwumiesięcznik Czas Kultury (od 1992 r.) jest wydawany od 1985 r. w Poznaniu. Na łamach pisma są publikowane dyskusje nt. sytuacji współczesnej literatury i sztuki, prezentowane aktualne tendencje sztuki zachodniej. Publikują tu m.in. N. Goerke, M. Gretkowska, A. Stasiuk, M. Grzebalski, A. Wiedemann. W kręgu zainteresowań Opcji (1995-2005) leżą literatura, film, teatr, muzyka poważna i rozrywkowa, współczesna sztuka, ale także filozofia i socjologia. Obok bloków tematycznych są tu zamieszczane recenzje, a także dodatek poetycki „Kursywa”.

W latach 1945-1950 ukazywało się w Katowicach pismo literacko społeczne Odra. W 1957 r. w Opolu pojawił się miesięcznik społeczno-kulturalny Odra. W 1958 r. z połączenia Nowych Sygnałów (1956-1957) i Poglądów (1956-1957) powstał we Wrocławiu tygodnik Odra. Z czasem stała się miesięcznikiem o zasięgu ogólnokrajowym wydawanym przez Bibliotekę Narodową i Ośrodek Kultury i Sztuki we Wrocławiu. Wśród autorów znajdują się J. Grotowski, Cz. Miłosz, Z. Herbert, G. Herling-Grudziński, M. Białoszewski, S. Lem, R. Kapuściński, T. Różewicz, W. Szymborska, W. Odojewski, J. Kozielecki, J.M. Rymkiewicz, J. Kornhauser, J. Miodek, E. Balcerzan i uczeni wielu dziedzin o międzynarodowej sławie.

Posiadamy również czasopisma z innych miast, które skupiają się na lokalnym życiu kulturalnym, ale także opisują wydarzenia kulturalne o znaczeniu ogólnokrajowym. Miesięcznik Kraków (bieżący rok) ukazuje się z inicjatywy Prezydenta miasta Krakowa i członków Stowarzyszenia Kulturalno-Naukowego „Kraków” od listopada 2004 roku. Koncentruje się na życiu społecznym i kulturalnym Krakowa. Śląsk (od 1998 r.) zajmuje się kulturą i śląskim życiem artystycznym. Publikuje reportaże i wywiady, artykuły i przyczynki historyczne, raporty o stanie śląskiej kultury, nauki i edukacji, a w części artystyczno-krytycznej recenzje i omówienia imprez kulturalnych, wystaw i spektakli oraz nowości wydawniczych. Przemyski Przegląd Kulturalny (bieżący rok) wydawany od 2006 r. przez Przemyską Bibliotekę Publiczną. Kwartalnik ten zawiera informacje, recenzje lokalnych nowości wydawniczych, wywiady i omówienia ważniejszych wydarzeń kulturalnych odbywających się w Przemyślu i regionie. Uwzględnia też problematykę ochrony zabytków i historii Przemyśla.

Aktivist (od 2000 r.) i Machina (1999-2002) informują o najnowszych wydarzeniach popkulturowych, ale również niszowych w największych ośrodkach kulturalnych w Polsce. Można w nich znaleźć wywiady ze znanymi osobami oraz recenzje wchodzących na ekrany filmów, świeżo wydawanych płyt, książek, a także gier komputerowych.

Najstarszymi czasopismami poświęconymi literaturze w naszych zbiorach są Tygodnik Illustrowany, Świat i Pamiętnik Literacki. Pamiętnik Literacki (od 1929 r.) był wydawany w latach 1902-1939 we Lwowie, po wojnie wznowiony w Warszawie. Jest kwartalnikiem poświęconym historii i teorii literatury polskiej.  Tygodnik Illustrowany (1902-1925) był czasopismem o charakterze literackim, artystycznym i społecznym. Publikował w odcinkach powieści, m.in. „Nad Niemnem” E. Orzeszkowej, „Chłopów” W.S. Reymonta, „Popioły” Żeromskiego. Pismo przyczyniło się do rozkwitu polskiej ilustracji drzeworytniczej (zwł. w latach 1862-1868 pod kierunkiem J. Kossaka), a także popularyzacji malarstwa współczesnego. Tygodnik Świat (1925-1926) jako pierwszy w Polsce regularnie zamieszczał fotoreportaże. Wraz z nim wydawany był dodatek literacki, w którym publikowali m.in. Józef Weyssenhoff, Władysław Reymont, Andrzej Strug i Zofia Nałkowska.

Początkowo Życie Literackie (1939-1990) ukazywało się w Warszawie w latach 1937-39 jako organ Towarzystwa Polonistów Rzeczypospolitej Polskiej początkowo, poświęcone było nauce o literaturze i krytyce literackiej. W latach 1945-1946 w Poznaniu pojawił się dwutygodnik kulturalno-literacki jako organ Związku Literatów Polskich. Publikował prozę współczesną, poezję, rozprawy historyczno-literackie oraz filozoficzne, przekłady z literatury francuskiej i rosyjskiej, recenzje teatralne, zamieszczał kronikę kulturalną. Zostało zamknięte z powodów finansowych. W latach 1951-1990 w Krakowie ukazywał się jako tygodnik, do 1957 jako organ krakowskiego i katowickiego ZLP, publikował teksty prozatorskie i poetyckie (patronował twórczości młodych), eseistykę i krytykę literacką, dyskusje poświęcone kulturze współczesnej, artykuły o tematyce historycznej i politycznej i społecznej.

Twórczość (od 1945 r.) prezentuje najnowszą prozę i poezję polską oraz szkice o literaturze. W okresie stalinowskim drukowała teksty propagujące socrealizm i przekłady z literatury sowieckiej. Po 1956 stała się czołowym pismem literacko-kulturalnym piszącym o literaturze światowej, teorii kultury, teatrze, sztukach plastycznych i myśli estetycznej.
Literatura (1972-2000) założona w okresie liberalnej polityki kulturalnej E. Gierka w zamierzeniu otwarcia na różne środowiska literackie, publikowała w odcinkach powieści współczesnych pisarzy polskich i obcych, dyskusje poświęcone kulturze i literaturze polskiej. Była jednym z nielicznych czasopism drukujących teksty autorów, których utwory ukazywały się poza cenzurą. Została zawieszona po ogłoszeniu stanu wojennego. Jej kontynuację stanowi miesięcznik literacko-społeczny wydawany pod tym samym tytułem od 1982 r. z przerwą w latach 1991-1994.
Literatura na Świecie (od 1971 r.) zamieszcza przekłady literatury obcej wyłącznie z języka oryginału. Publikowana jest proza, dramat, eseje, krytyka, pisma teoretycznoliterackie. Najczęściej ukazuje się w formie zeszytów monograficznych poświęconych literaturze poszczególnych krajów lub kręgów kulturowych, ważnemu zjawisku literackiemu lub twórczości wybitnego autora. Miesięcznik pełni też funkcje czasopisma specjalistycznego poświęconego praktyce i teorii przekładu.

Przed rokiem 1989 ukazywały się: Dziennik Literacki (1947-1949), Kamena (1954-1989) kontynuująca tradycje przedwojennego czasopisma czy Współczesność (1958-1971) stanowiącą miejsce publikacji utworów prozatorskich i poetyckich, artykułów programowych, dyskusji i polemik pisarzy i krytyków z Grupy Literackiej "Współczesność". Miesięcznik Literacki (1966-1990) publikował teksty prozatorskie i poetyckie, eseistykę literacką i artystyczną, przeglądy literatury światowej, artykuły i materiały z zakresu najnowszej historii, listy wybitnych pisarzy oraz wykłady pisarzy poświęcone literaturze. Poruszał również zagadnienia współczesnej myśli lewicowej i marksistowskiej. Poezja (1965-1989; katalog kartkowy) zamieszczała utwory autorów współczesnych, wypowiedzi krytyków, dyskusje literackie, recenzje nowości poetyckich i przyznającą nagrodę za najlepszy debiut poetycki.

Później pojawiło się kilka tytułów o tematyce literackiej. Dykcja (1996-1999) publikowała przede wszystkim wiersze i opowiadania autorów roczników 60. i 70. Lampa (od 2006 r.) zamieszcza fragmenty prozy i poezji pisarzy młodego pokolenia, ale także recenzje książek, płyt i wywiady z twórcami. Kresy (od 1990 r.) najwięcej uwagi poświęcają tradycji literackiej i kulturze dawnych ziem wschodnich. Pro Libris (2001-2005) jest przede wszystkim miejscem prezentacji tekstów literackich autorów polskich i niemieckich, dokonań plastycznych i wydarzeń kulturalnych po obu stronach granicy. Od 2005 r. dostępny jest w wersji elektronicznej na stronie internetowej Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Zielonej Górze. FA-art (2001-2005) wydawany od 1988 r. na Śląsku, prezentuje prozę, poezję, szkice literaturoznawcze i krytykę literacką, a także liczne przekłady. Rita Baum (od 1998 r.) to pismo literacko-artystyczne zamieszczające artykuły dotyczące historii sztuki, estetyki, filozofii Wschodu, socjologii, wywiady z poetami i prozaikami, rozmowy z polskimi filozofami, teksty na temat muzyki współczesnej i kierunków eksperymentalnych oraz prezentacje poezji polskiej i obcej. Tygodnik Literacki (1990-1991) publikował teksty współczesnych pisarzy i artykuły polemiczne.

Cztery czasopisma są publikowane z myślą o rynku wydawniczo-księgarskim: Magazyn Literacki (1999-2001), później ukazywał się pt. Książki, Nowe Książki (od 1949 r.) i Notes Wydawniczy (od 1992 r.). Zamieszczają oprócz recenzji i wykazów książek również wywiady z pisarzami oraz artykuły publicystyczne poświęcone ruchowi wydawniczemu oraz szereg analiz dotyczących dystrybucji i sprzedaży książek.

Badaniom nad językiem polskim poświęcone są: Kwartalnik Neofilologiczny (1955-1990) redagowany przez Komitet Neofilologiczny Polskiej Akademii Nauk, Język Polski (od 1947 r.) - pismo Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego ukazujące się od 1913 roku, Poradnik Językowy (od 2006 r.) zamieszczający od 1901 r. komunikaty Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN , Polonistyka (1948-1990; katalog kartkowy) poświęcona metodyce nauczania literatury i języka polskiego oraz Przegląd Humanistyczny (1981-1990; katalog kartkowy), który zajmuje się dorobkiem oraz rolą nauk humanistycznych, dziejami literatur obcych w Polsce, Ruch Literacki (od 2001 r.) wydawany od 1960 r. w Krakowie przez Komisję Historyczno-Literacką PAN przy współudziale Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza przeznaczone jest dla nauczycieli-polonistów.

Możemy pochwalić się kompletem roczników kilku tytułów czasopism teatralnych z dużymi tradycjami. Najstarszym z nich jest Teatr założony w 1947 r. Kronika odnotowuje wszystkie najważniejsze wydarzenia kulturalne. Zamieszcza również recenzje książek o teatrze. Dialog założony w 1956 r. zamieszcza teksty współczesnych dramatów, scenariuszy teatralnych, filmowych i słuchowisk. Wydaje numery specjalne poświęcone dramaturgii poszczególnych krajów Europy i świata. Zamieszcza artykuły, eseje, rozmowy na temat teorii teatru i dramatu, najnowszych badań, krytyki, praktyki artystycznej i sytuacji ogólnej współczesnego teatru. Didaskalia wydawane od 1993 r. (w DBP od 2006) recenzują wszystkie premiery teatralne Krakowa, ale śledzą także wydarzenia w innych ważnych ośrodkach teatralnych. Sporo miejsca poświęcają pograniczom teatru, rytuału i tańca współczesnego. Publikują teksty dotyczące historii i teorii teatru oraz prezentują sylwetki dramatopisarzy współczesnych. Notatnik Teatralny jest wydawany od 1991 r. we Wrocławiu przez Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych. Najczęściej ukazują się numery monograficzne poświęcone wybitnym spektaklom, kreacji aktorskiej lub twórcom teatru polskiego, m.in. T. Łomnickiemu, J. Grotowskiemu. Pamiętnik Teatralny (1953-1990) publikuje rozprawy naukowe z historii i teatru polskiego i powszechnego. Wiele zeszytów monograficznych poświęconych było twórcom i historykom teatru, a także poszczególnym epokom historii polskiego teatru. Scena (1970-1990; katalog kartkowy) była miesięcznikiem redagowanym przez Związek Teatrów Amatorskich. Bogato ilustrowana zdjęciami z przedstawień, opisywała najnowsze wydarzenia teatralne.

Również filmowi zostało poświęconych kilka tytułów czasopism:  Cinema (1995-2007), Ekran (1960-1990), Film (od 1946 r.), Kino (od 1966 r.). Można w nich znaleźć recenzje filmów, wiadomości o konkursach i relacje z festiwali filmowych, informacje o filmach wchodzących na ekrany kin, a także ciekawostki z życia gwiazd. Natomiast Kwartalnik Filmowy (od 1994 r.) wydawany przez Instytut Sztuki PAN przyjął formę zeszytów monograficznych. Za każdym razem gruntownie i wszechstronnie prezentuje konkretny problem lub zjawisko od strony naukowej. Zamieszcza także recenzje książkowe, zaś raz do roku w działach Film w Polsce oraz Film na Świecie obszerne kalendarium wszelkich wydarzeń dotyczących branży filmowej (premiery zagraniczne, klipy reklamowe, teledyski i edycje płyt z muzyką filmową).

Gromadzimy periodyki poświęcone sztuce ogólnie, a także poszczególnym jej aspektom. Miesięcznik Art & Business (bieżący rok)  popularyzuje wiedzę o sztuce i rynku sztuki. Oprócz artykułów na temat polskiej sztuki dawnej i współczesnej, zamieszcza recenzje wystaw w galeriach i wydarzeniach polskich i zagranicznych oraz kompletne informacje o polskim rynku antykwarycznym. Pełne archiwum wszystkich dotychczasowych edycji konkursu można znaleźć w internetowym portalu pisma. Kwartalnik Renowacje i Zabytki (bieżący rok) w każdym zeszycie opisuje zabytki wybranych miast w Polsce i na świecie.

Na sztuce współczesnej skupiają się Arteon (bieżący rok), Entropia (2004-2007) dostarczająca przeglądu wydarzeń artystycznych z wrocławskiej galerii Entropia, Exit (od 1993 r.) promujący sztukę awangardową i zamieszczające obszerne Kalendarium Nowej Sztuki w Polsce oraz Format (od 1990 r.) zajmujący się głównie awangardą i eksperymentem, a także fotografią.

Kwartalnik 2+3D (od 2008 r.) jest poświęcony projektowaniu wszelkich przedmiotów, które nas otaczają  (samochodów, urządzeń, mebli, gier planszowych, opakowań, grafiki książek, plakatów, reklam itp.). Zamieszcza wywiady z twórcami i prezentuje ich projekty. Zdaje bogate relacje z konkursów krajowych i międzynarodowych. Architektura-Murator (od 1998 r.) jest profesjonalnym miesięcznikiem o architekturze, technice budowlanej oraz projektowaniu wnętrz w Polsce i na świecie. Zamieszcza opisy najciekawszych realizacji architektonicznych, interesujących koncepcji urbanistycznych, informacje techniczne dla architektów i projektantów, przykłady sztuki użytkowej oraz informacje o konkursach i wystawach. W kręgu zainteresowań Projektu (1957-1995) leżały polskie sztuki plastyczne i projektowe, głównie plakat. Opisywał najważniejsze konkursy w Polsce i na świecie związane z tą tematyką. Natomiast czasopismo Computer Arts (od 2006 r.) poświęcone jest tworzeniu grafiki komputerowej.

Foto (od 1976 r.) jest skierowane do osób amatorsko robiących zdjęcia, chociaż zamieszcza też teksty poruszające w przystępny i atrakcyjny sposób zagadnienia historii fotografii. Polska Sztuka Ludowa (1949-1991; katalog kartkowy) wydawana przez Instytut Sztuki PAN analizuje zagadnienia antropologii kultury, sztuki ludowej i etnografii, później również teorii i antropologii kultury oraz twórczości nieprofesjonalnej. Na serię Wielcy Malarze (1998-2001) składa się 165 monotematycznych zeszytów obrazujących historię sztuki poprzez prezentację najwybitniejszych malarzy lub grup artystycznych.